Stanowisko tematyczne z tablicami informacyjnymi i sprzętami rolniczymi pt. Wioska Wołoska powstało w Rajczy jesienią 2018 roku w Rajczy na placu koło Szkoły Podstawowej z projektu Interreg PL-SK w ramach projektu transgranicznego realizowanego przez Urząd Gminy w Rajczy. Dziś przedstawiamy w skrócie, co zawierają ciekawe i obszerne opracowane tam tablice informacyjne. Inicjatorem utworzenia tego miejsca był Pan Marian Jeleśniański - nauczyciel SP w Rajczy, były dyrektor tej placówki. Fotografie pochodzą ze zbiorów Panów: Mariana Jeleśniańskiego oraz Jana Salachny.

Będąc w Rajczy warto również odwiedzić Wioskę Wołoską - poznać smak tradycji i kultury wołoskiej, obrzędy i symbole religijne, krajobraz, panoramy, szczyty, tutejszą florę i faunę.

Beskidzie Żywiecki, Beskidzie Wysoki,
Swojimi wiyrchami prawie pod łobłoki.
Gory młoje gory przepiykne doliny,
kto wos roz łuwidzi niy zabocy nigdy.
Hej lasy beskidzkie, bogate wspaniałe,
Buki, jodły, modrzew i smyrecki same.
Roznymi klinami w płolany zachodzom,
Srybrzom sie jałowce płonad samom miedzom.
Ciymniejom pło wiyrchak wysoki smyrecki,
Płynom pło kamiyniak szumionce płotoki.
Płolany łuboca kwieciym zakwitajom,
I nojpiyknij łu nos, tu ptoki śpiywajom.
Bardzo wcas ło świcie pło perlisty rosie,
Tu i tam pastusek bydełko swe pasie.
To jedyn to drugi radośnie zaśpiywo,
A pło wiyrchak echo jaze sie rozlygo.
Wyjdom chłopi kosij, zwoniom kłosy rano,
Susy sie na łonce woniejonce siano.
Ziomnioki nom rosnom piykne i dorodne,
Pszonicy niy momy, same łowsy drobne.
Pewnie, ze w dolinak doś chleba i słojca,
Coś jak za gorami morduje tynsknica.
Niy zapomni sie gor w dzieciństwie poznanyk
Nigdy niy zapomnis Beskidów kochanyk.


Wypas owiec na Bendoszce Wielkiej (1140m n.p.m.) 

Dziedzictwo kulturowe dzisiejszych Karpat jest ściśle związane z wpływami ludności pochodzenia bałkańskiego zwanych Wołochami. Charakterystyczną cechą tej grupy etnicznej było tworzenie zorganizowanych klanów rodowych, które głównie zajmowały się wypasem owiec i kóz. Zawiłe losy historyczne Bałkanów i Europy Środkowej spowodowały, że owa ludność rozpoczęła od XIII w. sukcesywną migrację grzbietami Karpat docierając w XVI w. w Beskid Żywiecki, Śląsk Cieszyński i wschodnie Morawy.

Religia - obrzędy - zwyczaje - kultura

Do tej grupy obrzędów, zwyczajów i kultury wołoskiej należą: zaloty góralskie, stara góralska zagroda i chałupa, grabienie siana, góralki i górale w strojach codziennych, zwózka siana, sianokosy (zdjęcia w galerii poniżej ZPiT „Ziemia Rajczańska”,) uprawa podstawowego zboża w górach – owsa.

Religia Wioski Wołoskiej to krzyże i kapliczki na halach, szlakach turystycznych i szczytach górskich, przydrożne dzwonnice.

Dziedzictwo - gwara - praca - uprawa ziemi

Na skutek osadnictwa Wołochów na obszarze Karpat liczne słowa wołoskiego pochodzenia zostały zapożyczone do większości języków europejskich oraz do gwar góralskich.
Przykładowo w gwarze górali beskidzkich używane są słowa:

baca – główny pasterz kierujący wypasem na hali,
juhas – pomocnik bacy,
gazda – gospodarz,
harnaś - herszt zbójników,
hajduk – zbójnik,
bundz - ser owczy podpuszczkowy,
bryndza – potrawa z sera owczego,
żentyca – serwatka z owczego mleka,
redyk – wyjście z owcami na hale,
łosod – powrót owiec z hali do gospodarstw,
szałas – pomieszczenie dla pasterzy,
młaka - bagno, mokradło,
watra – ogień.

Wiele jest w Beskidzie Żywieckim szczytów górskich, zboczy i innych miejsc, których nazwy są pochodzenia wołoskiego:
- Kiczora, Kiczorka – zbocze górskie w kształcie dachu.
- Magura lub Magurka – oznaczają kopiec lub kopulastą górę.
- Mlada Hora - oznacza młodą górę, młody las.

W wołoski krajobraz wpisują się: 

-  Redyk - Soblówka, Rycerka Górna,

- „kruda” -  miejsce składania „kamienia poorkowego",

- Sucha Góra – Graberki,

- wnętrze szałasu pasterskiego – Soblówka,

- „Mur” tarasowo-graniczny z piaskowca poorkowego.

Hale

Hala na Rycerzowej (1226m n.p.m.)
Hala na Wielkiej Raczy (1236m n.p.m.)
Hala na Małej Raczy (1153m n.p.m.)
Hala na Rachowcu (954m n.p.m.)
Hala na Suchej Górze (1040m n.p.m.)
Hala na Bendoszce Wielkiej (1140m n.p.m.)

Hale w swoim naturalnym uwarunkowaniu w górach Europy Środkowej występują powyżej piętra kosodrzewiny. Innym przykładem hal, jaki  powstał w Karpatach, jest obszar położony w paśmie regla górnego i kosodrzewiny, uzyskany poprzez działalność ludów pasterskich zwanych  Wołochami. Wołosi przemierzając grzbiety Karpat, po uprzednim uzyskaniu zgody od właściciela, karczowali szczytowe ich partie, przygotowując grunt pod wypas „bydła wołoskiego” - owiec i kóz.  Za prawo wypasu tych zwierząt na hali oraz jej gospodarowaniem płacili ustalone daniny i czynsze. Inną formą kolonizacji wołoskiej było przejmowanie upadających gospodarczo miejscowości na tzw. „prawie wołoskim”, gdzie zasadźca wsi stawał się „kniaziem” – sołtysem, a grupom wsi położonych w dobrach jednego właściciela przewodził „wojewoda wołoski”. Migracja wołoska zapoczątkowała asymilację miejscowej ludności z wędrującą grupą etniczną, co powodowało mieszanie się kultur i powstawanie nowych obrzędów.

Panoramy Beskidzkie:

Muńcuł 1165m n.p.m.
Mała i Wielka Rycerzowa 1226m n.p.m.
Młada Hora 995m n.p.m.
Bania 1124m n.p.m.
Wilczy Groń i Compel 662m n.p.m.
Bendoszka Wielka 1140m n.p.m.
Hutyrów, Zoniówka 744m n.p.m.
Praszywka Wielka 1043m n.p.m.
Łysica 704m n.p.m.
Wielka Racza 1236m n.p.m.
Jaworzyna 1021m n.p.m.
Magura 1067m n.p.m.
Podgórka, Kiczora 712m n.p.m.
Kikula 1087m n.p.m.
Oźna 952m n.p.m.
Mała Zabawa, Polanka 797m n.p.m.
Rachowiec 954m n.p.m.
Wielka Zabawa 824m n.p.m.

Widok z Pilska w kierunku północno - zachodnim
Widok z Wielkiej Rycerzowej w kierunku wschodnim
Widok z H. Rysianka na H. Pawlusią,. H. Łyśniowską i Romankę

Widok z Graberek w kierunku południowym.
Widok z Hali Rysianka w kierunku południowym
Widok z Pilska w kierunku północnym
Polana Malorka z widokiem na Pilsko

Wycinka Puszczy Karpackiej w szczytowych partiach Beskidu Żywieckiego odsłoniła jedyne w swoim rodzaju widoki górskie. Specyfika górotworu tworząca rozległe ramiona, zwarte grupy wysokich kulminacji i odsłony płaszczowizn fliszu karpackiego spowodowały, że urok, harmonia i piękno tych gór dają niepowtarzalne przeżycia dla wędrujących turystów.
Beskid Żywiecki jest najwyższym pasmem Beskidów w Polsce. Można zaobserwować tu wiele gatunków chronionych, a także zachowane w rezerwatach fragmenty naturalnej dawnej puszczy karpackiej.

Współczesne problemy Beskidów

Zamieranie naturalnych stanowisk leśnych, wtórna sukcesja lasu na halach i polanach uprawnych, kwaśne deszcze, kornik, nadmierna turystyka, zaśmiecanie, skażenia i degradacja.

Nowe formy turystyki  to szlaki konne, rowerowe, papieskie, możliwości wykorzystania źródeł mineralnych.

Poniżej kilka zdjęć z tablic umieszczonych na terenie Wioski Wołoskiej w centrum Rajczy (plac Szkoły Podstawowej):

Zdjęcia i źródło: Marian Jeleśniański, Zespół Szkół w Rajczy

Zdjęcia zwierząt: Jan Salachna

Udostępnij Drukuj E-mail